Astawan mañakusun derechos lingüísticos suyunchikpi tiyaq achka runakunapaq kananpaq

Mana qullqillapaq línea telefónica 1812 achka tikraq yanapakuqkuna quechua, aimara, ashaninka awajún, shipibo-konibo hinallataq ticuna simikunapim kachkan.

27/05/2026 00:36 Estado peruanoqa, achka hunu ñawpa simikuna rimaq runakunapa derechos lingüísticos nisqa huntasqa kanantam maskan. Chaypaqmi, Ministerio de Cultura Línea 1812 yupayta kicharin, chaywanqa sapa tuta sapa punchaw, llapan qanchisnintin simanapi, mana qullqillapaq rimaykuna karumanta telefononta tikrachiyta yanapananpaq.

Kay lineaqa ñawpaq simikuna rimaq runakuna kikin siminkupi chay servicio nisqaman yaykuspanku rimanakunankupaqmi yanapan, chay hampina wasikunaman, comisaría wasikunaman, justicia kamachiqkunamanpas hinataq huk estadopa wasinkunamanpas yaykunankupaq. Kay rurayqa maskan llapa runakuna kuska allin yanapanakunanta, chaymanta llapan Perú llaqtapi tukuy niraq kawsaykuna yupaychanakuspa kawsayta huntachin.

Uyariy

1812 Lineataqa, Central de Interpretación y Traducción en Lenguas Indígenas (CIT) nisqam chaskin.

Kay yanapayqa kachkanmi aimara, asháninka, awajún, shipibo-konibo, ticuna simikunapi, hinallataq quechua Áncash, chanka, Cusco Collao rimaykunapi tikrachiq yachaqkunawanmi.

2020 watamanta kunankamaqa, CIT nisqaqa 15 mil rimaykunapi qillqaykunapi tikrachiytam yanaparqun.

Kay yanapayqa astawanqa kachkan llapa ñawpaq simi rimaq runakunapa kawsasqankupi, Estadopa institucionninkunapaqmi.

Perú suyupim 4.4 millones runakuna kanku, paykunapa mama siminkum, ñawpa simi.

Kay yupayqa llapan Perú runakunamanta 16.11 por ciento nisqantan qawachin.

Astawan rimasqa simikuna kachkan: quechua, aimara, asháninka, awajún hinallataq shipibo-konibo nisqapas.

Simi tikrachiykunapaq yachachiy

2012 watamantam, Ministerio de Cultura, 27 cursos para intérpretes y traductores nisqata ruwarqanku.

Kayqa kachkan qali kaypi, justiciapi, yachaypi, chaymanta huk Estadopa institucionninkunapas.

Kay llamkay kasqan raykum, yaqa waranqa yupay, rimaypi qillqaypi tikrachiqkuna, 39 ñawpa simikunamanta, Registro Nacional de Intérpretes y Traductores de Lenguas Indígenas u Originarias (RENITLI) nisqaman yaykuchisqa kachkanku.

Kay registroqa, Ministerio de Cultura yachachisqan runakunatam huñun, paykunaqa llapan Perú suyu llaqtanchikpa mayninpipas rimaypi qillqaypi tikrachiypim yanapakun.

Kay plataformaqa kachkan llapa Estadopa institucionninpaqmi chaymanta llapa llaqta runakunapaq.

Waqaychay

Kimsa tukuy watakunapi, Ministerio de Cultura yaqa 40 cursos vacacionales nisqata; ñawpaq simipi yachay wasipi kaq warmakunapaq ruwarqaku.

Kay llamkayqa, 2 mil yachaqkunatam, tukuy suyukunamanta yanaparun.

Kay cursosunaqa ñawpaq llaqtakunapa imayna qawayninkunamanta, wiñay kawsayninkuta chaymanta kawsay yachayninkutapas qawachirqam.

Kayqa kachkan ñawpaq simikunata musuq miray runakunaman hapichinapaq.

Yachachisqa simikunaqa kachkan: mochica, kawki hinallataq kukama kukamiria nisqapas.

Kay llamkayqa maskan ñawpa simikuna waqaychayta chaymanta musuqmanta kallpachayta, mayqinkunachus pisilla rimaqniyuq kachkan.

Willaykuna

Mayo killapi 27 punchawmi, Perú suyupi Día de las Lenguas Indígenas u Originarias nisqata raymichanchik. Chay punchawqa, 1975 watapi, Perú kamachirqa qichwa simi huk lengua oficial nisqa kananpaq, Decreto Ley N.° 21156 nisqawan.

48 ñawpaq simikunam, 4.4 millones Perú suyupi kawsakuq runakunapa rimasqan, Perú suyupi tukuy niraq rikchayninmi kawsachkan, paykunam wiñay kawsayta, yachaykunata, chaymanta imayma tiqsi muyu riqsiykunata apachkanku.

Mayo killapi 27 punchawpi rurakuykuna kanqa, Ayacucho, Huánuco, Callao, Áncash, Junín, San Martín, Amazonas, chaymanta Arequipa suyukunapi chaymanta raymichaykuna hinataq feriakunapas tukuy rikchaq simikunamanta kanqa.